Wat is conservatisme?

Over het conservatisme heeft iedereen een mening, maar niemand lijkt te weten wat het werkelijk inhoudt. Meestal gaat men voor de straight forward definitie ‘behoudzucht’. Niet heel vreemd, want conservare betekent ‘behouden’. Maar wanneer een conservatief iemand is die de status quo wil behouden, dan is een communist in Cuba ook conservatief.

Belangrijk is om bij conservatisme voorbij behoudzucht te kijken. Conservatieven willen namelijk meer. Ze willen een bepaalde morele en culturele orde behouden. Die orde wordt de ‘Westerse beschaving’ genoemd.

Het loont eerst te definiëren wat beschaving is. Eigenlijk is cultivering een goed synoniem daarvoor. Net als een akker moet de mens gecultiveerd worden, wil hij een ordelijk en gelukkig leven leiden. Door opvoeding en onderwijs moet hem deugden als gematigdheid bijgebracht worden. De mens komt niet vanzelf tot het goede, maar moet daartoe opgevoed worden. Volgt hij blindelings de stem van zijn hart, zoals romantici willen, dan wordt hij een slaaf van zijn passies.

Wat zijn de beschavingsbronnen van het Westen? Het antwoord is: Athene en Jeruzalem. In Athene is de wijsgerige ethiek geboren, waarin nadruk gelegd wordt op goede gewoonten. De kardinale deugden die Plato onderscheidt en Aristoteles uitwerkt zijn verstandigheid, rechtvaardigheid, gematigdheid, moed.

Wat voegt Jeruzalem daar aan toe? Het christendom brengt bij de Griekse deugdethiek het element van liefde. Naastenliefde is van wezenlijk belang in het christendom. Het betekent dat je omkijkt naar en zo nodig zorg draagt voor de ander, zelfs als diegene niet tot jouw ‘groep’ behoort. Om die liefde de ruimte te geven, moet je constant strijd leveren tegen je eigen ego. Alleen zo kun je andere mensen recht doen.

Is een conservatief daarom voor een verzorgingsstaat? Nee. Het christendom is een ethiek van het dagelijks leven, geen politieke ideologie. Christenen – en conservatieven – erkennen dat de strijd tegen het kwaad primair gevoerd moet worden in het eigen hart. Daarin ligt het voornaamste verschil tussen de Westerse beschaving en politieke religies als het liberalisme, socialisme en de islam. Liberalisme en socialisme zien het kwade in het ‘systeem’. Je roeit het uit door de samenleving te veranderen. De islam ontslaat het individu van de plicht tot strijd tegen de verleiding, en legt die plicht bij de bron van verleiding: alcohol, vrouwen, afbeeldingen.

Liberalisme, socialisme en islam rechtvaardigen een repressieve sociale orde. Conservatieven zien dat deze repressiviteit ten eerste maar weinig effectief is, ten tweede een groot gevaar in zich draagt – denk aan totalitarisme. Zij erkennen dat het kwade alleen bestreden, het goede alleen gewonnen kan worden door een juiste orde in de ziel. Zij strijden daarom niet voor ‘betutteling’ via wet en beleid, maar voor de heilzame krachten van onderwijs, gezinsleven, civil society. Alleen die kunnen de mens tot het goede opvoeden. | door Rutger Schimmel

Meer lezen? Een uitstekende inleiding is het essay Conservatisme: kritiek van de Verlichting en de moderniteit, van Andreas Kinneging. Van zijn hand is tevens Geografie van Goed en Kwaad (2006), waarin hij onder andere Europa en gezin behandelt vanuit conservatief perspectief. Maar beter is het natuurlijk om terug te keren tot de bron: Reflections on the Revolution in France (1790) van Edmund Burke. Dat wordt door vriend en vijand erkend als founding document van het conservatisme.